Afficher cette page en françaisSee this page in english

Ο κατασκευαστής κρητικών λύρων του Ρεθύμνου

Larnaka minoen. Musée de Réthymnon.

Larnaka minoen. Musée de Réthymnon.

Στην Κρήτη οι τουρίστες είναι πατείς με πατώ σε στις παραλίες του Αγίου Νικολάου και της Μάλιας, στον αρχαιολογικό χώρο της Κνώσου, στους δρόμους των Χανιών ή του Ηρακλείου. Απεναντίας, η μικρή πόλη του Ρεθύμνου είναι σαφώς πιο ήσυχη. Το λιμάνι και τα ίχνη της κατοχής των Ενετών και των Οθωμανών της δίνουν μια ιδιαίτερη γοητεία.

Το αρχαιολογικό μουσείο παρουσιάζει εξαιρετικές «λάρνακες», μινωικές σαρκοφάγους, άριστα διατηρημένες. Όσο για το λαογραφικό μουσείο, κρύβει πολύ ωραία παραδοσιακά υφαντά στα οποία κυριάρχει το κόκκινο. Αφού ταξιδεύω μ’ένα μοναδικό σακκίδιο όχι τόσο μεγάλο, φέρνω μαζί μου προπάντων ελαφρά ενθύμια. Άρχισα λοιπόν να ψάχνω ένα κατάστημα που θα πουλούσε υφαντά, αλλά βρήκα μόνο κοινά προïόντα «made in China» που δεν είχαν καμία σχέση μ’αυτά του μουσείου. Ξαφνικά η ματιά μου κόλλησε σ’ένα μαγαζί, όπου κρεμόταν στον τοίχο, αυτό που έψαχνα μάταια εδώ και μια ώρα. Κι επιπλέον ήταν το εργαστήρι παραδοσιακών μουσικών οργάνων. Παίζω κλασσικό πιάνο από μικρή, αλλά μ’ενδιαφέρει και η δημοτική μουσική.

Luthier à Réthymnon.

Luthier à Réthymnon.

Ο τεχνίτης κατασκεύαζε δυο είδη τυπικών εγχόρδων της Κρήτης, το λάουτο και τη λύρα, την πιο παλιά, που ανάγεται στο Βυζάντιο και παίζεται επίσης στα Βαλκάνια και στην Τουρκία. Όπως και όλα τα λαïκά έγχορδα κρατάται διαφορετικά από το βιολί, όχι στο λαιμό αλλά στο γόνατο. Επιπλέον δεν πιέζονται οι χορδές από το μάλακο μέρος του ακροδαχτύλου αλλά από τα νύχια. Συζήτησα λίγο για την κατασκευή της λύρας, και μετά ρώτησα τον τεχνιτή πού θα μπορούσα να βρω τα υφαντά που έψαχνα. Χάρηκα πολύ όταν μου πρότεινε ένα κάλυμα μαξιλάρας, ένος κόκκινου λίγο ξεθωριασμένου, αλλά με ένα αυθεντικό σχέδιο και πλούσιο σε ιστορία επειδή είχε πολύ χρησιμοποιηθεί.

Πριν να φύγω, τον παρακάλεσα να μου παίξει ένα κομμάτι στη λύρα του της οποίας οι ήχοι μας ανοίγουν τις πόρτες της Ανατολής.

Ο ναύτης του Κανδάνου

Ilot d’Iméri Gramvoussa. Presqu’île de Gramvoussa.

Ilot d’Iméri Gramvoussa. Presqu’île de Gramvoussa.

Εκείνο το πρωί, αφού είχα τρέξει σιγά σιγά σ’ένα χωματόδρομο γεμάτο πέτρες, αμείφθηκα από το εξαιρετικό πανόραμα που ανακάλυψα : η νησίδα της Γραμβούσας και τα τυρκουάζ νερά της στο βορειοδυτικό ακρωτήρι της Κρήτης. Έπειτα επισκέφτηκα το αρχαίο λιμάνι της Φαλάσαρνας, απομακρυσμένο πλέον από τη θάλασσα μιας και τον 7ο αιώνα μ.Χ. ένας σφοδρός σεισμός ανασήκωσε το έδαφος εφτά μέτρα υψηλότερα. Το απόγευμα άρχισα να ψάχνω βυζαντινά εκκλησάκια στην περιοχή του Κανδάνου. Μιας και οι οδηγίες του τουριστικού οδηγού μου ήταν πολύ αόριστες και σκοτείνιαζε, πήρα ένα δωμάτιο σ’αυτό το χωριό που κατεδαφίστηκε από τους Γερμανούς το 1943.

Exemple d’église crétoise à deux nefs à Etia, entre Sitia et Xérokambos

Exemple d’église crétoise à deux nefs à Etia…

Site de Phalassarna. Côte nord-ouest.

Site de Phalassarna. Côte nord-ouest.

Την επόμενη μέρα ξανάρχισα τις ερεύνες μου σε δρομάκια, αλλά μάταια. Ευτυχώς συνάντησα ένα μεσόκοπο που πρότεινε να μ’οδηγήσει με τα πόδια μέσα από τα δάση και τους ελαιώνες. Δε θα έβρισκα τίποτα χωρίς αυτό, αφού άλλωστε, ψάχνοντας για  τρούλους, δεν βρήκα εκκλησάκια γιατί απ’έξω έμοιαζαν μάλλον με αχυρώνες. Πράγματι στην Κρήτη οι εκκλησίες είναι συνήθως ορθογώνιες με ένα, δύο ή τρία κλίτη και στέγες με δύο πλευρές. Ο άντρας ήταν ένας ναύτης σε άδεια. Χάρη σ’αυτόν ανακάλυψα τις τοιχογραφίες τεσσάρων εξωκκλησιών από τα οποία ένα με μικρό νεκροταφείο δίπλα, όπου μου έδειξε τον τάφο ένος θείου του. Αφού παρατήρησα ότι αρκετοί μακαρίτες πέθαναν σχετικά νέοι, απόρησα γιατί στη Γαλλία η Κρήτη είναι φημισμένη για τους αιωνόβιους της, με τη βοήθεια της ξακουστής κρητικής διαίτας.

Μου αποκάλυψε με σκυθρωπό ύφος ότι έφταιγε η αμερικάνικη βάση της Σούδας, στην είσοδο του κόλπου των Χανιών. Κατ’αυτόν, κάνουν εκεί χημικά πειράματα που αυξάνουν τον αριθμό των καρκίνων. Απέφυγα να του πω το αντίθετο, αν και η υπόθεση αυτή ήταν λίγο πιθανή. Μήπως δεν είναι η πιο συνηθισμένη αντίδραση στις συμφορές να βρουν οι άνθρωποι ένα αποδιοπομπαίο τράγο ;

Το πανδοχείο του Φραγκοκαστέλλου

Les «Portes de fer». Gorges de Samaria. «Thermopyles» de la Crète : pendant toute leur occupation du pays, les Turcs ne purent jamais les franchir.

Les «Portes de fer». Gorges de Samaria. «Thermopyles» de la Crète : pendant toute leur occupation du pays, les Turcs ne purent jamais les franchir.

Ακόμα καταπονημένη από την κατηφορά στο φαράγγι της Σαμαριάς που βεβαίως κόβει την ανάσα αλλά και διαρκεί έξι ώρες στις πέτρες, σταμάτησα σ’ένα απομονωμένο ξενοδοχείο με έναν ωραίο κήπο, κοντά στο κάστρο του Φραγκοκαστέλλου.

Forteresse vénitienne de Frangokastello. XIV° siècle.

Forteresse vénitienne de Frangokastello. XIV° siècle.

Μια φορά ακόμη ήμουν η μόνη πελάτισσα και συνομίλησα για πολλή ώρα με την ιδιοκτήτρια. Είχε αφήσει μια δουλειά υπαλλήλου γραφείου στην Αθήνα για να πάρει αυτό το ξενοδοχείο του οποίου οι ιδιοκτητές έπαιρναν τη σύνταξη. Ο μόνος σύντροφός της, ένα γερό πιτ μπουλ, διαψεύδωντας τη φήμη της ράτσας του, φάνηκε πολύ φιλικό απέναντί μου. Αυτά τα σκυλιά είναι επικίνδυνα μόνο έαν τα αφεντικά τους τούς ντρεσάρουν για να γίνουν θηρία. Η κυρία και το σκυλί είχαν εξοτικά ονόματα, « Μπέττυ » και « Φιντέλ ». Για τους ενδιαφερομένους τουρίστες, είχε τακτοποιήσει σ’ένα τραπέζι μερικά ντοκουμέντα σχετικά με την ιστορία του κάστρου. Αυτό χτίστηκε από τους Ενετούς ως καταφύγιο εναντίον των πειρατών. Έπειτα οι Τούρκοι το κατείχαν για να προστατευθούν από τους Σφακιώτες εξίσου φοβερούς με τους Μανιώτες, και έγινε πολλές φορές η σκηνή αιματηρών μαχών όπου οι Έλληνες υπέκυψαν κάτω από την αριθμηκή υπεροχή, κατά την ηρωήκη τους αντίσταση. Οι Τούρκοι το ανοικοδόμησαν. Είναι άθικτο στο εξωτερικό αλλά μέσα βρίσκονται μόνο τα φαντάσματα των πολιορκημένων που στοίβαξαν μια φορά τα πτώματα των αλόγων τους για να φράξουν την πόρτα.

Την επόμενη μέρα μπόρεσα να πληρώσω μόνο το δωμάτιο : το χωριό δεν είχε ΑΤΜ ούτε το ξενοδοχείο έπαιρνε την πιστωτική κάρτα. Αυτό συμβαίνει στα μέρη που δεν είναι πολυσύχναστα. Όπως και πρότεινα κατά την παραμονή μου να μεταφράσω το φυλλάδιο σε γαλλικά, η ιδιοκτήτρια μου είπε με χαμόγελο ότι θα την πληρώσω στέλνοντας τη μετάφρασή μου. Το έκανα όταν επέστρεψα, προσθέτοντας ένα χαρτονόμισμα 20 €.

Δεν έμαθα ποτέ αν δέχτηκε το γράμμα μου, αλλά ελπίζω να ξεχρέωσα μ’αυτό το μικρό κείμενο.

Το πασχαλιατικό αρνί, τα θερμοκήπια και ο μαζικός τουρισμός ή «Η κρήτή δεν είναι απομονωμένη πια»

Eglise Ayios Nikolaos de La Canée

Eglise Ayios Nikolaos à La Canée. Sans doute la seule église au monde à posséder à la fois un campanile et un minaret, vestiges des occupations successives de l’île, vénitienne puis turque.

Τον Ωκτόβριο 20μμ είχα επισκεφτεί στην Κρήτη, μέρος ακόμη άθικτο. Το Πάσχα 20μ9, βρήκα ανυπόφερτες τις συνέπειες του μαζικού τουρισμού. Το Ρέθυμνο είχε χάσει την ψυχή του, το Ηράκλειο και τα Χανιά πλημμύριζαν από κόσμο: φανταστείτε τις όρδες που ξεχύνονται εκεί το καλοκαίρι!

Mosquée des Janissaires à La Canée

Mosquée des Janissaires, construite dès la prise de La Canée par les Turcs en 1645. À l’arrière plan, les Montagnes Blanches enneigées. Elles culminent à 2450 m.

Στα Χανιά, περισσότερο από το μισό των κατοικιών της παλιάς πόλης είναι ενοικιαζόμενα δωμάτια ή πολυτελή ξενοδοχεία. Όλα τα σοκάκια κοντά στο λιμάνι πνίγονται από μαγαζιά με σουβενίρ, και δυσκολεύεις να κυκλοφορείς ανάμεσα στις ταβέρνες που προσφέρουν καταψυγμένο μουσακά, ή ακόμα και χάμπουργκερ. Τα γαλλικά, σε καλό δρόμο για να γίνουν μια δεύτερη γλώσσα στη Γαλλία, παρουσιάζεται σπανιά στα μαγαζιά και σχεδόν ποτέ στα μουσεία.

Από τη μία, η Ελλάδα, σε κρίση εδώ και οκτώ χρόνια, χρειάζεται τον τουρισμό, τη μοναδική «βιομηχανία» σε πλήρη ανάπτυξη. Από την άλλη, οι παραδόσεις είναι μόνο μια παγωμένη εικόνα στα μουσεία, ή εκμεταλλεύεται για μια φτηνή λαογραφία. Ένα παράδειγμα: το πασχαλιατικό αρνί. Κατά μήκος του λιμανιού των Χανίων, την κυριακή του Πάσχα, μπόρεσα να δω αμέτρητα ζωάκια στη σούβλα, έτοιμα να μετατρέψουν δυτικούς τουρίστες σε υπέρβαρους. Η παράδοση εδώ αποσυνδέεται από το θρησκευτικό του πλαίσιο που είναι πολύ ζωντανό στην Ελλάδα, όπου το Πάσχα είναι η μεγαλύτερη θρησκευτική γιορτή και η ευκαιρία για μεγάλα οικογενειακά φαγοπότια. Ευτυχώς ξαναβρήκα την αυθεντικότητα διασχίζοντας, αυτή τη μέρα, το Ακρωτήρι Χανίων: όπως σ’όλα τα χωριά, οι σούβλες γύριζαν ανάμεσα στις οικογένειες με την παραδοσιακή μουσική. Αυτές είχαν ακολουθήσει τις λειτουργίες του Επιταφίου τη Μεγάλη Παρασκευή και της Ανάστασης την επόμενη.

Κατεβαίνοντας προς τη νότια ακτή, έλπιζα να βρεθώ σε μέρη λιγότερο κατακλυσμένα. Πράγματι, ξανάβρηκα ακέραιο το Φραγκοκάστελλο, αλλά η ξενοδόχος δεν ήταν πια εκεί (δείτε το προηγούμενο κείμενο). Αντίθετα, με έπιασε σοκ όταν ανακάλυψα τεράστια θερμοκήπια στα παράμικρα μέρη καπώς επίπεδα, ανάμεσα στα εξαιρετικά φαράγγια που χαρακώνουν την ακτή, παραμορφώνοντας τη. Μέσα σε οκτώ χρόνια είχαν πολλαπλασιάσει για να ακολουθήσουν την ανάπτυξη του τουρισμού, γιατί πρέπει να παραχθούν ντομάτες και αγγούρια για τη χωριάτικη σαλάτα! Άσε που επιπλέον κάποιος είχε την αλλόκοτη ιδέα να καλλιεργηθούν μπανάνες.

 

Mohlos

Μόχλος

Ευτυχώς, τελείωσα τη διαμονή μου στο εξαίσιο λιμανάκι του Μόχλου, στη δύση της Σητείας, απέναντι το νησάκι του με τα μινωικά ερείπια.